English below

Geen dankbaarder boek om te verfilmen dan de Odyssee van Homeros. De film maakt zich haast zelf. Avontuur, strijd, onvergetelijke scènes, spitsvondige replieken, kleurrijke personages, menselijkheid en een scheut magie, flashbacks en flashforwards, … Geef een competente filmploeg een miljoenenbudget, laat hen het script van Homeros letterlijk volgen, en je hebt al een dijk van een film. 

Daarom waren mijn verwachtingen over Christopher Nolans The Odyssey hooggespannen. De film was niet alleen in mainstream media tot in de stratosfeer gehypet. Velen kropen in de pen om de film van alle nodige intellectuele adelbrieven te voorzien. Nolan maakte volgens hen de meest getrouwe cinematische bewerking van Homeros, en behandelde het verhaal misschien wel beter dan de oude dichter.

Zelfs classici struikelen over elkaar heen om in Nolans film een waardige bewerking voor onze tijd te zien. Over Homeros’ gedicht hebben ze het nauwelijks; geen van hen lijkt te vertrekken van een enthousiaste eigen lectuur van de Odyssee. Voor hen zijn “de klassieken” blijkbaar herleid tot vertelmateriaal waarvan we blij mogen zijn dat het nog eens door een blockbuster in de aandacht komt. Laat staan dat ze zouden betogen dat het de moeite waard is het oude gedicht zelf te lezen. 

Het is onmiskenbaar dat Nolans film vanuit het niets de interesse in de mythe van Odysseus, en zelfs de klassieke wereld, heeft aangewakkerd. Het moge duidelijk zijn: Matt Damons Odysseus wordt de Odysseus van deze generatie.

Dus wat is nu de geniale draai die Nolan aan het Odysseusverhaal heeft gegeven? Matt Damons Odysseus is een held getormenteerd door schuld en trauma; gekweld door het bloeddorstige geweld in de nacht waarin de Grieken Troje innamen, gooit hij zich in de vergetelheid van lotusbloemen en verzaakt hij aan zijn terugkeer. Bovendien is hij een weifelende leider, inconsistent in zijn beslissingen. En Nolan heeft zich laten inspireren door de (historisch zeer twijfelachtige) theorie dat de expansionistische “Zeevolken” eigenlijk de Grieken waren — je moet er dan maar de bizarre consequentie bij nemen dat Griekse leiders in de film zelf bang zijn voor deze “Zeevolken”. 

Deze PTSD-Odysseus weerspiegelt ongetwijfeld onze gepsychologiseerde cultuur. Motieven voor ons handelen zijn herleidbaar tot een wetenschappelijk netjes afgebakende ziekte. Een complex verhaal van emoties wordt vervangen door een simplistisch mens- en wereldbeeld. Misschien is dat niet zo verwonderlijk: ook Nolans eerdere films zijn cerebrale puzzels in plaats van te peilen naar emotionele complexiteit. 

En toch pretendeert Nolan de geest van de antieken te vatten: de voortdurende verwijzingen naar de vaag gelaten “wetten van Zeus” zijn daar het beste voorbeeld van. Het is niet meer dan een krakkemikkige kapstok om de moraal van het verhaal aan vast te hangen. Nolans “wetten van Zeus” lijken een soort christelijke ethiek in vermomming, als je het vergelijkt met het oude gedicht. Daar doodt Odysseus de vrijers niet vanuit een soort moraliteit: zijn persoonlijke eer is wat telt. 

Maar goed, dat is dus de winst. Waar critici van de film het niet over hebben, is wat er allemaal verloren is gegaan in de bewerking van boek naar film. Natuurlijk kan een gedicht van duizenden verzen niet in een drie uur durende film geperst worden. En natuurlijk hoeven we het niet als een heilige onveranderlijke tekst te behandelen. Niets is meer welkom dan een opwindende nieuwe versie.

Maar het is onbegrijpelijk waarom Nolan bijvoorbeeld de scène met Nausikaä heeft weggelaten. Deze erotisch geladen ontmoeting tussen naakte gestrande held en een schrander meisje zit vol ambiguïteit, tederheid, en commentaar op levensbestemmingen. Is vreemd genoeg ook gesneuveld: het moment waarop Odysseus’ mannen de zak der winden openen terwijl Ithaka al in zicht is, in de overtuiging dat hun leider een schat voor hen verborgen houdt. Deze tragisch ironische episode had nochtans perfect gepast in Nolans poging om de contradicties van leiderschap in beeld te brengen. 

Odysseus zelf is onherkenbaar. Waar is die listige, charmerende, liegende schavuit van het gedicht? De aanpak van de Cycloop-episode is een typisch voorbeeld van Nolans reducties: de list met de naam “Niemand”, de wijn, de ontroerende scène waarbij de Cycloop zijn favoriete schaap aanspreekt waaronder Odysseus zich heeft vastgebonden — dat alles is vervangen door een ordinair gevecht met een zombie-achtig wezen. 

Daarnaast gaat Homeros’ Odyssee over transformaties en sociale spanningen, die een film van 2026 perfect had kunnen uitwerken en aanpassen. Het gedicht stelt Odysseus’ avonturen voor als confrontaties tussen beschaving en ongeregelde samenlevingsvormen; de film levert een Nintendo-achtig gevecht met monsters op. 

De hellevaart van Homeros’ Odysseus toont de tragiek van een vergankelijk leven; bij Nolan is het niet meer dan een scharniertje in het verhaal, ontdaan van alle existentiële huiver. De vele ingebedde verhalen, leugens, en onzekerheden van de Odyssee bieden een ambigue commentaar op betrouwbaarheid en het gevaar van het woord; het is een relevantere boodschap dan ooit, maar compleet gemist in de film. 

Kort gezegd: Homeros spreekt tot ons allemaal; Nolan lijkt Odysseus’ ervaring te herleiden tot die van een terugkerende getraumatiseerde veteraan. Ik kan er eerlijk gezegd weinig mee.

Dat is niet alles. De film mist zoveel kansen om werkelijk een Odyssee anno 2026 te maken. Homeros’ gedicht puilt uit van de markante vrouwen en commentaren op genderrelaties. Penelope is een slimme onafhankelijke vrouw, die als enige Odysseus zelf ook op de proef stelt. Kalypso beklaagt zich over het feit dat vrouwen hun seksuele verlangens niet onbeteugeld kunnen beleven. En ja, Nausikaä: hoe wrang is het dat een intelligente jonge vrouw zich moet voorbereiden op een leven van lakens plooien? Het gedicht laat het in het midden, en een film van vandaag had daar uitstekend mee aan de slag kunnen gaan.

En waarom zo preuts? Seks speelt wel degelijk een rol in het antieke gedicht: er loopt een spanningsboog van de laatste vrijpartij tussen Kalypso en Odysseus (er is een reden waarom hij zeven jaar op het eiland blijft) tot de ultieme, lang uitgesponnen, hereniging in het echtelijke bed (met wat de meest onvergetelijke pillow talk uit de literaire geschiedenis moet zijn ). Nolan slaagt er zelfs in om Charlize Theron te herleiden tot een makke therapeutische afspiegeling van de formidabele femme fatale Kalypso. De jolige banketten met pikante verhalen zijn sombere reflectiemomenten geworden. Kortom: Nolan heeft (ook letterlijk, trouwens) de Odyssee van alle kleur ontdaan. 

Het is wellicht een teken aan de wand dat ik vijfsterrenrecensies heb gelezen waarbij ik moest denken: hé, al die dingen die hier opgehemeld worden, vind je toch al bij Homeros? Toegegeven: de scènes met Circe en de Sirenen zijn een smaakmaker van hoe het wel kan: gelaagd, vernieuwend, en op hun eigen manier beklijvend. Maar voor de rest is al wat begeesterend is aan Nolans film, ook al bij Homeros aanwezig. Ik kijk uit naar een volgende poging om de Odyssee te verfilmen: complexer, kleurrijker, sensueler, en ja, ook actueler.

An Odysseus for Our Time?

There is no more filmable book than Homer’s Odyssey. The film practically makes itself. Adventure, combat, unforgettable scenes, witty repartee, colourful characters, humanity and a dash of magic, flashbacks and flashforwards … Give a competent film crew a multi-million-dollar budget, let them follow Homer’s script to the letter, and you already have a hell of a film.

That is why my expectations for Christopher Nolan’s The Odyssey were sky high. The film was not only hyped to the stratosphere in the mainstream media. Many were eager to furnish it with all the necessary intellectual credentials. According to them, Nolan had made the most faithful cinematic adaptation of Homer, and had perhaps even handled the story better than the ancient poet himself.

Even classicists have been eager to hail Nolan’s film as a worthy adaptation for our time. They have little to say about Homer’s poem; very few of them seem to be starting from an enthusiastic reading of the Odyssey itself. For them, “the classics” have apparently been reduced to source material for stories, which we should be grateful to see brought back to public attention by a blockbuster. Never mind arguing that the ancient poem itself might actually be worth reading.

There is no denying that Nolan’s film has sparked interest in the myth of Odysseus, and even generally in the classical world. Let there be no doubt about it: Matt Damon’s Odysseus will become the Odysseus of this generation.

So what, then, is the brilliant twist Nolan has given to the story of Odysseus? Matt Damon’s Odysseus is a hero tormented by guilt and trauma; haunted by the blood-soaked violence of the night in which the Greeks sacked Troy, he loses himself in the oblivion of the lotus flowers and abandons his return home. He is also a hesitant leader, inconsistent in his decisions. And Nolan has drawn inspiration from the historically highly dubious theory that the expansionist “Sea Peoples” were actually the Greeks — leaving us to swallow the bizarre consequence that Greek leaders in the film are themselves afraid of these “Sea Peoples.”

This PTSD Odysseus undoubtedly reflects our psychologised culture. The motives for our actions are reduced to scientifically well-defined disorders. A complex story of emotions is replaced by a simplistic view of human beings and the world. Perhaps that is not so surprising: Nolan’s earlier films, too, are cerebral puzzles rather than attempts to probe emotional complexity.

And yet Nolan claims to capture the spirit of the ancients: the repeated references to the vaguely defined “laws of Zeus” are the best example. They are little more than a rickety framework on which to hang the moral of the story. Compared with the ancient poem, Nolan’s “laws of Zeus” seem like a kind of Christian ethics in disguise. In Homer, Odysseus does not kill the suitors out of some abstract sense of morality: his personal honour is what matters.

But there, then, is the gain. What the film’s critics do not talk about is everything that has been lost in the adaptation from book to film. Of course, a poem of thousands of lines cannot simply be squeezed into a three-hour film. And of course no ancient poem should be a sacred text that cannot be modified — please, let the exciting changes come!

But it is baffling that Nolan chose, for example, to leave out the scene with Nausicaa. This erotically charged encounter between a naked shipwrecked hero and a shrewd young girl is full of ambiguity, tenderness, and reflections on the paths our lives take. Strangely enough, another scene has also fallen by the wayside: the moment when Odysseus’ men open the bag of winds while Ithaca is already in sight, convinced that their leader is hiding a treasure from them. This tragically ironic episode would have fitted perfectly with Nolan’s attempt to portray the contradictions of leadership.

Odysseus himself is unrecognisable. Where is the cunning, charming, lying rogue of the poem? The treatment of the Cyclops episode is a typical example of Nolan’s reductions: the trick with the name “Nobody,” the wine, the touching scene in which the Cyclops addresses his favourite sheep, beneath which Odysseus has tied himself — all of this has been replaced by an ordinary fight with a zombie-like creature.

Homer’s Odyssey is also about transformations and social tensions, precisely the sort of themes a film made in 2026 could have developed and adapted. The poem presents Odysseus’ adventures as encounters between civilisation and societies without established order; the film turns them into a Nintendo-like series of battles with monsters.

Homer’s underworld journey shows the tragedy of a mortal life; in Nolan, it is little more than a hinge in the plot, stripped of all existential dread. The many embedded stories, lies, and uncertainties of the Odyssey offer an ambiguous commentary on reliability and the dangers of the spoken word; it is a more relevant message than ever, but one the film completely misses.

In short: Homer speaks to all of us; Nolan seems to reduce Odysseus’ experience to that of a traumatised veteran returning from war. I honestly find little to engage with in that.

And that is not all. The film misses so many opportunities to make a truly twenty-first-century Odyssey. Homer’s poem teems with strong women and reflections on gender relations. Penelope is an intelligent, independent woman who is the only person to put Odysseus himself to the test. Calypso complains that women are not allowed to indulge their sexual desires freely. And yes, Nausicaa: how ironic that an intelligent young woman should have to prepare herself for a life of folding sheets? The poem leaves the question open, and a film made today could have done something fascinating with it.

And why so prudish? Sex most certainly plays a role in the ancient poem: there is a dramatic arc running from the last sexual encounter between Calypso and Odysseus (there is a reason he stays on the island for seven years) to the ultimate, long-drawn-out reunion in the marital bed (with what must be the most unforgettable pillow talk in literary history). Nolan even manages to reduce Charlize Theron to a meek therapeutic reflection of the formidable femme fatale Calypso. The raucous banquets and spicy tales have become sombre moments of reflection. In short: Nolan has stripped the Odyssey of all its colour — quite literally, too.

Perhaps it is telling that while I read five-star reviews I found myself thinking: hang on, don’t you find all the things you are praising here already in Homer? To be sure, the scenes with Circe and the Sirens offer a tantalising glimpse of what the film could have been: layered, innovative, and compelling in their own way. But for the rest, everything that is good about Nolan’s film is already there in Homer. I look forward to another attempt to bring the Odyssey to the screen: more complex, more colourful, more sensual, and yes, more relevant to our own time.